يكشنبه26 آذر 1396                         خانه تماس با ما بایگانی   
 
 
بازدید: 4921 تن
 

جمعيت و سياستهاي جمعيتي


ماهنامه خواندنی : شماره 72 – امرداد و شهریور 91

بنفشه رهایی

يکي از بحث‌برانگيزترين مباحث اقتصاد کلان در برنامه‌ي توسعه است. مخالفان افزايش جمعيت معتقدند که صرف برخورداري از جمعيت بالا در يک کشور دلالت بر قدرت آن کشور ندارد. جمعيت زماني ارزشمند است که برپايه‌ي زيرساخت‌هاي موجود به سرمايه‌ي انساني تبديل شود. محدوديت منابع طبيعي و لزوم توجه به محيط زيست عامل بالقوه‌اي براي مهار جمعيت محسوب مي‌شود که در صورت ناديده گرفته شدن تبعاتي چون فقر و کاهش رفاه عمومي را به دنبال خواهد داشت.
از سوي ديگر موافقان افزايش جمعيت معتقدند که جمعيت يک متغير قابل مهار نيست؛ بلکه عامل طبيعي است و نبايد با اجراي برنامه‌هاي دستوري اقدام به مهار آن کرد. اين متغير استراتژيک قادر است تا مناسبات اقتصادي و سياسي را به نفع کشور پرجمعيت‌تر تغيير دهد.
در اين ميان گروهي ديگر از اقتصاددانان مانند گري‌بکر برنده جايزه نوبل اقتصاد سال 1992 با تعديل نظرات جمعيتي، رشد متوازن جمعيت را لازمه رشد در اقتصادهاي دانش محور مي‌دانند. وراي نظريات مطرح در خصوص جمعيت، واقعيت کنوني نشان مي‌دهد که جمعيت جهان رو به پيري نهاده است و نبود جمعيت جوان مشکلي است که آينده‌ي بسياري از کشورها را تهديد مي‌کند. اقتصاد ژاپن پس از طي مسير رشد درخشان به دليل پيري جمعيت طي دهه‌هاي اخير روندي ثابت به خود گرفته است. چين، دومين اقتصاد جهان نيز به دليل تمهيدات شديد مهار جمعيت، دست‌کم تا پانزده سال آينده با مشکل کمبود نيروي جوان و بهره‌ور مواجه خواهد شد. نکته‌اي که مزيت اصلي چين در توليد کالاي ارزان قيمت به واسطه بهره‌گيري از نيروي کار ارزان را به شدت تحت تاثير قرار مي‌دهد. در ايران نيز طبق آمار رسمي نرخ رشد جمعيت در سال 90 پايين‌تر از سطح مورد انتظار يعني 3/2 درصد بوده و عدد 3/1 درصد را رقم زده است. با توجه به هرم سني جمعيت در ايران (نمودار 1) کشور ما در آينده‌اي نزديک با پديده‌اي به نام سالخوردگي جمعيت مواجه مي شود. با اين همه آيا صرف درک اين تهديد و اقدام جهت حذف سياست‌هاي مهارگرانه مي‌توان انتظار داشت که جمعيت به سطح موردنياز جهت دست‌يابي به رشد پايدار برسد؟
سابقه سياست جمعيتي در ايران به قبل از انقلاب و سال 1346 برمي‌گردد. اجراي اين سياست توانست تا طي دهه منتهي به سال 1355 نرخ رشد جمعيت را 5/0 درصد کاهش دهد که به طور عمده به دليل کاهش جمعيت در شهرها صورت گرفت و در روستا تاثير چنداني نداشت. پس از انقلاب تبليغات رسمي بر پايه نقض کليه سياست‌هاي نظام قبلي قرار گرفت و از آن جمله مهار جمعيت نيز به عنوان يک سياست استعماري و غربي کنار گذاشته شد. بر پايه‌ي سرشماري سال 1365 مشخص گرديد که طي سال‌هاي پس از انقلاب 13 ميليون نفر به جمعيت کشور اضافه شد که نرخ رشد چهار درصد رقم خورد. نگراني در خصوص آثار منفي اجتماعي، سياسي و اقتصادي از يک‌سو و هزينه تامين مايحتاج موردنياز جمعيت دولت وقت را بر آن داشت تا از سال 1368 سياست تعديل مواليد تا سقف 3 فرزند به عنوان حد متناسب ميانگين کودکان هر خانواده ايراني به کار گيرد. آمارهاي موجود نشان مي‌دهد که دومين سياست جمعيتي نه‌تنها موثر بوده بلکه از حد انتظار نيز فراتر رفته است. طبق آخرين نتايج اعلام شده از سوي مرکز آمار ايران1 بر اساس سرشماري سال 90، جمعيت ايران 75 ميليون و 149 هزار و 669 نفر اعلام شده است. اين در حالي است که در سال 85 جمعيت کشور 70 ميليون و 495 هزار و هفتصد و هشتاد و دو هزار نفر اعلام شده بود و به اين ترتيب طي پنج سال منتهي به سال 90، جمعيت ايران کم‌تر از 5 ميليون نفر رشد داشته است. بُعد خانوار نيز از سال 75 که معادل 4/4 نفر بود و در سال 85 به چهار نفر کاهش يافته بود در سال 90 به عدد 5/3 نفر رسيده است. در حال حاضر 51 درصد جمعيت کشور را مردان و 49 درصد را زنان به خود اختصاص داده‌اند. به اين ترتيب در برابر هر 100 زن، 103 مرد در کشور وجود دارد. بر پايه پيش‌بيني انجام شده تا پايان سال 2030 ميلادي جمعيت ايران به 90 ميليون تن مي‌رسد که از اين تعداد 45 ميليون نفر مرد و بيش از 44 ميليون نفر زن خواهند بود. از سوي ديگر جمعيت 40 سال به بالاي ايران با رشدي 108 درصدي حدود 26 ميليون و 200 هزار نفر خواهد شد. به اين معنا که از ميان هر سه نفر يک نفر در اين رده سني قرار خواهد داشت. ميانگينن سن جمعيت ايران که در سال 2010 ميلادي 7/26 سال بود در سال 2030 به 5/37 خواهد رسيد .
مجموع آگاهي‌هاي بالا لزوم تدبير درخصوص تغيير سياست‌هاي جمعيتي را به ذهن متبادر مي‌کند. با اين‌که دولت از سال 89 با به کار بستن سياست‌هاي تشويقي چون واريز مبلغ يک ميليون تومان به حساب هر فرزند و تبليغ براي افزايش نرخ باروري، به اين مهم دامن زده است؛ اما استقبال زيادي از سوي گروه‌هاي هدف نسبت به افزايش جمعيت صورت نگرفته است. از آن‌جا که تمايل براي تشکيل خانواده و بچه‌دار شدن يک مقوله‌ي طبيعي است، لذا افراد بايستي نسبت به انجام اين امر متقاعد شوند. به عبارت ديگر مساله‌ي جمعيت يک موضوع اجتماعي است که در تعامل با ساير پديده‌ها از جمله سطح کيفيت زندگي و شرايط معيشتي افراد بستگي شديد دارد. در جامعه‌اي که نرخ بيکاري با وجود کاهش نرخ رشد جمعيت هنوز کاهش نيافته است تورم لجام‌گسيخته تهديد جدي براي خانوارها محسوب مي‌شود چگونه مي‌توان انتظار استقبال از طرح افزايش جمعيت را داشت؟ علاوه بر اين وجود انبوه زنان تحصيل‌کرده که فرصت و موقعيت حضور در عرصه‌ي اجتماعي‌شان بيش‌تر از پيش مهيا شده است در حالي که تمهيدات لازم جهت مراقبت از فرزندان يا ايجاد شرايط انعطاف‌پذير در بازار کار براي زنان در نظر گرفته نشده است، خود عاملي جهت کاهش باروري است. نکته جالب اين‌که حتي در برخي مناطق کم‌تر توسعه‌يافته مانند سيستان و بلوچستان که سابق بر اين نرخ باروري هر زن به طور متوسط 9 تا 10 فرزند بوده است هم‌اکنون به طور متوسط به 3/3 فرزند رسيده است2. در استان گيلان که داراي ساختار اقتصادي مبتني بر کشاورزي است نيز نرخ باروري به شدت کاهش پيدا کرده است در حالي که به طور معمول انتظار مي‌رود تمايل به فرزندداري در اين مناطقه بايستي بيش‌تر باشد. آن‌چه از اين نوشتار برمي‌آيد اين است که براي حل مشکل سالخوردگي جمعيت ايران، استناد به برخي طرح‌هاي تبليغاتي نظير اختصاص يارانه و انجام سخنراني کافي نيست.
حل معضل بيکاري و ايجاد شرايط و تسهيلات براي جوانان جهت تشکيل خانواده،  جلوگيري از مهاجرت روستاييان به شهرها، احياي مجدد توليدات سنتي و محلي و بهبود شرايط کار و تن‌دادن به شرايط بازار کار انعطاف‌پذير مي‌تواند ملت دانا و تواناي ايران را به لحاظ ذهني آماده تلاش براي نجات کشور از معضل سالخوردگي نمايد.

1- گزارش‌هاي عادل آذر به هيات دولت تيرماه 91
2- مصاحبه دکتر زنجاني، دنياي اقتصاد شماره 2686



فرستادن دیدگاه ها
نام ونام خانوادگی:
ایمیل:    
دیدگاه ها:  






 
 
گروههای جستارها:
 
 
 
پربازدیدترین ها:
 
پاسخ به بی بی سی درباره نژاد مردم ایران

نهضت پان ايرانيسم و رستاخيز كردستان آن سوي مرز

يادواره‌ي عكس پيش‌گامان و كوشندگان مكتب پان ايرانيسم

پيدايي ناسيوناليسم ايـران

همه مردم فلات ايران، از يك ريشه‎اند
 
همه حقوق وابسته به دیدارگاه مرکز پژوهش های  کاربرد ی ایران می باشد.-
برداشت نوشتارها با بهره گیری از آنها تنها با یاد نویسنده و نشانی این دیدگاه روا می باشد.
Powered by Ratin Co Copyright © 2009 karbord   All rights reserved.